Müəllif: Məğrur Bədəlsoy

Azərbaycanda pensiya sistemi sosial ədalət və sığorta prinsipləri üzərində qurulub. Hər bir işləyən vətəndaşın əməkhaqqından tutulmuş məcburi dövlət sosial sığorta haqları onun fərdi şəxsi hesabında pensiya kapitalı kimi toplanır və gələcək pensiya təminatının əsasını təşkil edir. Bu prinsip təkcə mülki şəxslərə deyil, işləməkdə davam edən hərbi pensiyaçılara da şamil olunur. Lakin son illər bu kateqoriyadan olan şəxslərin pensiyalarının yenidən hesablanması ilə bağlı yaranmış vəziyyət qanunvericiliyin tətbiqində ciddi suallar doğurur.

Problemin mahiyyəti sadə görünür: işləyən hərbi pensiyaçı işlədiyi müddətdə onun adına sosial sığorta haqları ödənilir, pensiya kapitalı artır. Belə olan halda həmin kapitalın pensiyanın sığorta hissəsinə təsir etməsi qanunun məntiqindən irəli gəlir. Ancaq praktikada Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun Xüsusi Şərtlərlə Təyinat üzrə Pensiya Filialının bir çox hallarda pensiyaların yenidən hesablanmasını həyata keçirmədiyi, bunun üçün isə vətəndaşdan əvvəlcə əmək fəaliyyətini dayandırmasını tələb etdiyi bildirilir.

Bu tələbin hüquqi əsası varmı?

“Əmək pensiyaları haqqında” Qanunun 37.3.2-ci maddəsi göstərir ki, əlilliyə görə əmək pensiyası alan və işləməyə davam edən şəxslərin pensiyası sonradan toplanmış pensiya kapitalı nəzərə alınmaqla yenidən hesablanır. Qanuna 13 may 2022-ci ildə əlavə edilmiş 37.3.2-1-ci maddədə isə qulluq stajına görə əlavə alan şəxslərin pensiyalarının yenidən hesablanmasının onların müraciəti əsasında həyata keçirilməsi təsbit olunub.

Burada diqqəti cəlb edən əsas məqam ondan ibarətdir ki, qanunda işləyən şəxsin pensiyasının yenidən hesablanması üçün əvvəlcə işdən çıxmasının zəruri olduğu barədə hər hansı norma yoxdur.

Əksinə, Nazirlər Kabinetinin 28 aprel 2022-ci il tarixli, 175 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş “Əmək pensiyalarının təyin edilməsi, hesablanması, yenidən hesablanması, bir növdən başqa növə keçirilməsi və ödənilməsi Qaydası”nın 6.7-ci bəndində işləyən pensiyaçılar ayrıca kateqoriya kimi göstərilir. Həmin bəndə əsasən, işləyən əmək pensiyaçısının pensiyası onun müraciət etdiyi tarixdə fərdi şəxsi hesabında toplanmış pensiya kapitalına əsasən məhz müraciət tarixindən yenidən hesablanmalıdır. İşləməyən pensiyaçılar üçün isə hesablama onların işləməyən statusuna keçdiyi gündən aparılır.

Əgər normativ akt işləyən və işləməyən pensiyaçılar üçün iki müxtəlif mexanizm müəyyənləşdiribsə, onda işləyən şəxsdən əvvəlcə işdən çıxmasının tələb olunması hansı hüquqi normaya əsaslanır?

Bu sualın cavabı indiyədək ictimaiyyətə açıqlanmayıb.

Məsələnin digər tərəfi isə sosial sığorta sisteminin mahiyyəti ilə bağlıdır. İşləyən hərbi pensiyaçı hər ay əməkhaqqından məcburi sosial sığorta haqqı ödəyir. Bu vəsait onun fərdi hesabında pensiya kapitalı kimi toplanır. Əgər həmin kapital pensiyanın artırılmasına səbəb olmursa, onda həmin ödənişlərin hüquqi nəticəsi nədir?

Sığorta sistemi “ödə və hüquq qazan” prinsipi üzərində qurulub. Əgər ödəniş edilir, lakin onun nəticəsi tətbiq olunmursa, bu, sistemin mahiyyətinə dair haqlı suallar yaradır.

Hüquqşünasların da tez-tez vurğuladığı kimi, dövlət orqanı qanunda olmayan əlavə şərtlər müəyyən edə bilməz. İnzibati orqanın vəzifəsi qanunu tətbiq etməkdir, ona yeni məzmun vermək deyil. Əks halda hüquqi müəyyənlik prinsipi pozulur və vətəndaşın qanuni gözləntiləri puça çıxır.

İşləyən hərbi pensiyaçıların üzləşdiyi vəziyyət təkcə maliyyə məsələsi deyil. Bu, dövlət-vətəndaş münasibətlərində etimad məsələsidir. Vətəndaş dövlətə etibar edərək sosial sığorta haqqı ödəyir və hesab edir ki, qanun onun hüququnu qoruyacaq. Əgər qanunun tətbiqində fərqli yanaşmalar mövcuddursa, həmin etimad sarsılır.

Məsələni daha da aktuallaşdıran digər məqam ondan ibarətdir ki, müxtəlif dövlət qurumları tərəfindən qanunvericiliyin icrası ilə bağlı izah və müraciətlərin olduğu bildirilsə də, tətbiq praktikasında ciddi dəyişiklik hiss olunmur. Bu isə hüquqi vahidliyin təmin olunması baxımından əlavə suallar yaradır.

Əgər işləyən hərbi pensiyaçıların pensiyalarının yenidən hesablanması ilə bağlı həqiqətən də sistemli problem mövcuddursa, bu məsələyə yalnız inzibati yox, həm də hüquqi qiymət verilməsi zəruridir. Çünki söhbət ayrı-ayrı şəxslərin deyil, çoxsaylı hərbi pensiyaçıların sosial təminat hüququndan gedir.

Qanun hüquq yaradır, dövlət isə həmin hüququ təmin etməyə borcludur. Hüququn həyata keçirilməsi əlavə şərtlərlə məhdudlaşdırıldıqda isə qanunun aliliyi prinsipi zədələnmiş olur.

Bu səbəbdən aidiyyəti qurumların işləyən hərbi pensiyaçıların pensiyalarının yenidən hesablanması ilə bağlı mövcud praktikanı qanunvericiliyin tələbləri fonunda bir daha nəzərdən keçirməsi, hüquqi əsaslarını ictimaiyyətə izah etməsi və zərurət yaranarsa, yaranmış ziddiyyətləri aradan qaldırması həm sosial ədalətin, həm də hüquqi dövlət prinsiplərinin təmin olunması baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Qanunun aliliyi yalnız məhkəmə zallarında deyil, vətəndaşın gündəlik sosial hüquqlarının təmin olunmasında da özünü göstərməlidir. İşləyən hərbi pensiyaçıların pensiyalarının yenidən hesablanması məsələsi də məhz bu baxımdan hüquqi dövlətin sınaqlarından biridir.

Gundemxeber.org