Tarixin təkərrürü heç vaxt eyni formada baş vermir, lakin oxşar struktur böhranları keçirən rejimlərin taleyi tez-tez kəsişir. XX əsrin əvvəllərində Osmanlı və Rusiya imperiyalarının eyni vaxtda çökməsi Avrasiya qitəsində geosiyasi xəritələri yenidən cızmışdı. Bu gün — XXI əsrin birinci rübündə isə daxili repressiya və xarici ekspansiyanı öz mövcudluğunun əsas sütunu hesab edən iki fərqli, lakin mahiyyətcə eyni ideoloji modeli bölüşən rejimin — Rusiya və İranın paralel tənəzzülünə şahidlik edirik.

2011–2026-cı illəri əhatə edən xronoloji dinamika göstərir ki, Moskva və Tehranın idarəetmə modelləri fərqli ideoloji bəhanələrə (birində “Rus dünyası” revanşizmi, digərində teokratik “İslam inqilabının ixracı”) əsaslansa da, faktiki olaraq eyni “mühasirədə olan dövlət” konsepsiyası ilə işləyir. Bu konsept daxili narazılıqları xarici düşmən obrazı ilə boğmağı, sosial rifah resurslarını hərbi-hərbi sənaye kompleksinə yönəltməyi və yaranan struktur geriləməni yenidən xarici təhdidlərlə əsaslandırmağı nəzərdə tutur. Lakin 15 illik bu xronoloji proses hər iki sistemin artıq öz resurs sərhədlərinə çatdığını nümayiş etdirir.

Tənəzzülün Paralel Xronologiyası: 2011-dən Bu Günə

İki rejimin tənəzzül Trayektoriyası təəccüblü dərəcədə oxşar dörd əsas mərhələdən keçib:

* 2011–2016: Narazılıqdan Ekspansiyaya: 2011-ci il Moskva etirazları və İrandakı Yaşıl Hərəkatın dalğaları hər iki hakimiyyət mərkəzində ekzistensial qorxu yaratdı. Dinc legitimliyini itirən rejimlər diqqəti daxildən yayındırmaq üçün xarici ekspansiyaya keçdilər. Rusiyanın Krımı ilhaq etməsi, Donbasdakı hərbi müdaxiləsi və İranın SEPAH vasitəsilə Suriya, Yəmən və İraqda "strateji dərinlik" yaratmaq cəhdləri daxili legitimliyi müvəqqəti bərpa etsə də, onları uzunmüddətli xarici təcridə sövq etdi.

* 2017–2021: İqtisadi Böhran və Avtoritar Konsolidasiya: Real gəlirlərin düşməsi, sosial narazılıqlar (İranda 2019-cu il benzinin bahalaşması etirazları, Rusiyada pensiya islahatları və korrupsiya qarşı etirazlar) rejimlərin siyasi sistemi tamamilə qapatması ilə nəticələndi. Rusiyada Konstitusiya dəyişiklikləri və müxalifətin darmadağın edilməsi, İranda isə seçki mexanizmlərinin sərt xətt tərəfdarlarının xeyrinə tam neytrallaşdırılması sistemi fərdiləşmiş diktaturaya çevirdi.

* 2022: Dönüş Nöqtəsi: Fevrallın 24-də Rusiyanın Ukraynaya tammiqyaslı hücumu və sentyabrda Məhsa Əmininin ölümündən sonra İranda başlayan “Qadın, Həyat, Azadlıq” hərəkatı hər iki rejim üçün geri dönüşü olmayan kəsişmə nöqtəsi oldu. Rusiya uzunmüddətli aşınma müharibəsinə girdi, İranda isə cəmiyyət teokratik sistemin mahiyyətini açıq şəkildə rədd etdi.

* 2023–2026: Müharibə İqtisadiyyatı və Böhranların Birləşməsi: Bu gün Rusiya iqtisadiyyatı hərbi tapşırıqlar hesabına formal artım nümayiş etdirsa də, bu, struktur baxımından resursların tükənməsi ilə müşayiət olunan tənəzzüldür. Texnoloji təcrid, əmək qüvvəsi çatışmazlığı və sanksiyalar orta müddətdə iqtisadi potensialı minimuma endirib. İranda isə milli valyutanın kəskin ucuzlaşması, sürətli inflyasiya və xarici hərbi müdaxilələrin gətirdiyi infrastruktur itkiləri sistemin dayanıqlığını sarsıdıb.

Daxili Müqavimət və Xarici Təzyiqin Sərhədləri

Hər iki rejimin zəifləməsində daxili və xarici amillərin rolu fərqli dinamikaya malikdir:

Parametrİran RejimiRusiya RejimiDaxili etiraz potensialıYüksək: Gənc əhəmiyyətli demoqrafiya, qadın hərəkatı, etnik-dini müxtəliflik və sosial təbəqələrin geniş birliyi rejimi silkələyir.Aşağı/Məhdud: Ağır repressiya, müxalifət infrastrukturunun tam ləğvi və cəmiyyətin passivliyi kütləvi küçə etirazlarını çətinləşdirir.Dəyişiklik ssenarisiGeniş xalq etirazları və ideoloji rezonansın itməsi vasitəsilə daxildən çökmə.Hərbi uğursuzluq, elita daxili parçalanma və büdcə böhranının regionlara sirayət etməsi.Xarici Təzyiqin Təsiriİqtisadi mühasirə və hərbi zərbələr regional proksi şəbəkəsini zəiflədir.Sanksiyalar və hərbi dəstək Rusiyanın uzunmüddətli müharibə aparmaq resurslarını qurudur.

Xarici təzyiq rejimlərin resurslarını kəskin şəkildə azaldır, lakin təkbaşına Avtoritar rejimləri devirmək üçün kifayət etmir. Müəyyən mərhələdə sanksiyalar rejimlərə "mühasirədə olan qala" təbliğatını gücləndirməyə və qara bazar gəlirlərini mərkəzləşdirməyə imkan verir. Bu səbəbdən həlledici amil daxili qorxu səddinin aşılması və alternativ idarəetmə modelinin formalaşmasıdır.

Geosiyasi “Domino Effekti” və Türk Dünyasının Məsuliyyəti

Rusiya və İran hazırda bir-birinin hərbi, texnoloji və diplomatik arxasına çevrilərək strateji ox kəsb edirlər. Bununla belə, bu asılılıq həm də zəifliyin ortaqlaşdırılması deməkdir. Rejimlərdən birində baş verəcək kəskin siyasi böhran və ya sistem çöküşü avtomatik olaraq digərinin xarici dayaq mexanizmini iflic edəcək.

Bu prosesdə ən çox diqqətli və hazırlıqlı olması gərəkən tərəf Türk dünyası, xüsusilə də Türkiyə və Azərbaycan oxudur.

* Etnik və Tarixi Amil: Həm Rusiya Federasiyası daxilində (Tatarıstan, Başqırdıstan, Saxa, Şimali Qafqaz türk xalqları və s.), həm də İran coğrafiyasında (əhalinin böyük bir hissəsini təşkil edən Cənubi azərbaycanlılar, türkmənlər, qaşqaylar və s.) milyonlarla soydaşımız bu imperialist sistemlərin mərkəzləşdirilmiş təzyiqləri altında yaşayır.

* Geosiyasi Risk və İmkanlar: Bu imperiyaların xaotik dağılması regionda nüvə təhlükəsizliyi, qaçqın dalğaları və etnik münaqişələr riskini artırır. Bununla belə, rejimlərin repressiv aparatlardan azad olması tarixi ədalətin bərpasına, Türk dövlətləri arasında coğrafi və iqtisadi inteqrasiyanın kəsilməz xətt boyunca tamamlanmasına şərait yarada bilər.

Nəticə

Rusiya və İranın eyni vaxtda yaşadığı bu tənəzzül dinc inkişaf modelindən imtina edən, gələcəyini müharibə və repressiya poliqonunda tükəndirən sistemlərin qanunauğğun sonluğudur. Beynəlxalq birliyin və regional aktörların əsas məqsədi dövlətlərin tamamilə anarxiyaya yuvarlanması deyil, repressiv-imperialist idarəetmə mexanizmlərinin tarixdən silinməsi və xalqların dinc, demokratik gələcəyə keçidinin təmin edilməsi olmalıdır. Domionun ilk daşı artıq hərəkətə gəlib.

Gundemxeber.org