Redaksiyamıza daxil olan məlumatlar Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının (AHİK) yollayışların verilməsi ilə bağlı elektron sisteminin fəaliyyəti ətrafında ciddi suallar doğurur. Məlumatlarda iddia olunur ki, həmkarlar ittifaqı üzvlərinin, müharibə veteranlarının və əlilliyi olan şəxslərin yollayış əldə etməsi üçün yaradılmış elektron mexanizm praktikada bu kateqoriyadan olan insanların hüquqlarını həyata keçirməsini asanlaşdırmaq əvəzinə, əksinə, ciddi çətinliklər yaradır.

Məsələnin diqqətçəkən tərəfi ondan ibarətdir ki, AHİK tərəfindən müəyyən kateqoriyalara güzəştli və ya ödənişsiz yollayış imkanlarının verilməsi vurğulansa da, redaksiyamıza müraciət edən şəxslərin sözlərinə görə, real vəziyyət tamamilə fərqli mənzərə yaradır.

Belə ki, elektron sistemə daxil olaraq müalicə və istirahət mərkəzlərindən birini seçmək istəyən vətəndaşlar əksər hallarda boş yer tapa bilmədiklərini bildirirlər. Yer göründüyü hallarda isə güzəştin tətbiq olunması ilə bağlı problemlərin yarandığı, bəzi hallarda isə sistemin tam ödəniş tələb etdiyi iddia olunur. Nəticədə vətəndaşın sistemdə nəzərdə tutulan güzəştdən yararlanması mümkün olmur.

Gundemxeber.org-a daxil olan məlumatlardan birində bu vəziyyət obrazlı şəkildə belə ifadə edilir: AHİK əlillərdən və həmkarlar ittifaqı üzvlərindən “qara otaqda olmayan qara pişiyi tapmağı” tələb edir.

Ən maraqlısı isə odur ki, həmin “pişiyi” tapmaq belə problemin həlli demək deyil. Məlumatlara görə, rezervasiya həyata keçirildikdən sonra “təsdiq gözlənilir” statusu ilə vətəndaş yenidən qeyri-müəyyən vəziyyətdə qalır.

Beləliklə, proses bir neçə mərhələdən ibarət görünür: əvvəlcə sistemə daxil olmaq, sonra uyğun yer tapmaq, daha sonra güzəşti tətbiq etdirmək və nəhayət, rezervasiyanın təsdiqlənməsini gözləmək. Bu mərhələlərdən hər hansı birində yaranan problem isə vətəndaşın yollayış əldə etməsinə mane olur.

Burada mühüm sual meydana çıxır: elektron sistem vətəndaşın hüququnu həyata keçirmək üçün yaradılıb, yoxsa həmin hüquqa çıxışın qarşısında əlavə maneə yaradır?

Xüsusilə müharibə veteranları və əlilliyi olan şəxslərlə bağlı məsələ daha həssasdır. Çünki söhbət yalnız istirahətdən deyil, bir çox hallarda müalicə və reabilitasiyadan gedir.

Redaksiyamıza daxil olan məlumatlarda bildirilir ki, müharibə veteranları üçün nəzərdə tutulan güzəştlərdən yararlanmaq da elektron sistemdə ciddi çətinliklərlə üzləşir. Bəzi şəxslərin sistemdə qeydiyyatdan keçməkdə, bəzilərinin isə uyğun yollayış tapmaqda problem yaşadığı qeyd olunur. Digər hallarda isə sistemdə tam ödəniş məbləğinin göstərildiyi bildirilir.

Əgər bu məlumatlar doğrudursa, ortaya kifayət qədər ciddi bir ziddiyyət çıxır: bir tərəfdən müəyyən sosial kateqoriyalara güzəşt və ya ödənişsiz yollayış hüququ tanınır, digər tərəfdən isə həmin hüquqdan istifadə etmək üçün vətəndaş elektron sistemdə yer tapmalıdır.

Bəs sistemdə yer yoxdursa, hüquq necə həyata keçiriləcək?

Məsələnin sosial tərəfi də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Redaksiyamıza müraciət edən şəxslərin sözlərinə görə, bəzi müalicə və istirahət mərkəzlərində yollayışların tam qiyməti yüzlərlə, hətta minlərlə manat təşkil edir. Məsələn, Naxçıvandakı “Duzdağ” müalicə mərkəzində 10 günlük proqramın 1900 manat civarında olması barədə məlumat redaksiyaya təqdim edilib.

Təbii ki, burada qiymətin konkret tarixə, xidmət paketinə və digər şərtlərə görə dəyişib-dəyişmədiyi ayrıca dəqiqləşdirilməlidir. Lakin hətta belə məbləğlər nəzərə alınsa belə, aşağı gəlirli veteranın və ya əlilliyi olan şəxsin bu ödənişi öz hesabına etməsinin nə dərəcədə real olduğu sual doğurur.

Əgər güzəşt mexanizmi məhz sosial baxımdan həssas insanların müalicə və istirahət imkanlarını genişləndirmək üçün nəzərdə tutulubsa, həmin mexanizmin elektron sistemdə faktiki olaraq əlçatmaz olması ciddi araşdırma tələb edir.

Digər problem isə elektron sistemdən istifadə imkanları ilə bağlıdır.

Redaksiyaya daxil olan məlumatlarda bəzi əlilliyi olan şəxslərin, yaşlı vətəndaşların və hətta müəyyən peşə sahiblərinin elektron kabinet yaratmaq və sistemdən istifadə etməkdə çətinlik çəkdiyi bildirilir.

Elektron xidmətlərin tətbiqi müasir idarəetmənin mühüm tələblərindən biridir. Lakin elektronlaşdırma insanın mövcud hüququnu məhdudlaşdırmamalıdır. Əksinə, texnoloji imkanlardan istifadə vətəndaş üçün prosesi daha asan, şəffaf və əlçatan etməlidir.

Bu baxımdan AHİK qarşısında mühüm sual dayanır: elektron sistemdən istifadə edə bilməyən və ya sistemdə texniki problem yaşayan şəxslər üçün alternativ müraciət və yollayış mexanizmi varmı?

Əgər varsa, həmin mexanizm niyə ictimaiyyətə daha geniş şəkildə təqdim edilmir?

Əgər yoxdursa, elektron sistemin işləmədiyi və ya vətəndaşın sistemdən istifadə edə bilmədiyi halda onun yollayış hüququ necə təmin olunur?

Məsələnin başqa bir tərəfi də yollayışların elektron sistemdə bölüşdürülməsinin şəffaflığıdır.

İctimaiyyət üçün bir sıra məlumatların açıq olması vacibdir: il ərzində neçə yollayış ayrılır, onların neçəsi həmkarlar ittifaqı üzvlərinə, neçəsi veteranlara və əlilliyi olan şəxslərə verilir, güzəştli yollayışlar üzrə neçə yer nəzərdə tutulur, hansı müalicə və istirahət mərkəzlərində nə qədər yer mövcuddur, boş yerlər hansı qaydada sistemə yerləşdirilir və rezervasiyalar hansı prinsiplə təsdiqlənir?

Bu sualların cavabları açıq olmadığı halda sistemin ədalətli və şəffaf işlədiyini vətəndaşa izah etmək çətinləşir.

Redaksiyamıza daxil olan məlumatlarda elektron sistemin müxtəlif manipulyasiyalara və hətta korrupsiya risklərinə şərait yarada biləcəyi barədə də şübhələr ifadə olunur. Lakin xüsusi olaraq qeyd edirik ki, bu iddialar hazırda redaksiyamız tərəfindən təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim edilmir. Belə halların olub-olmadığını müəyyən etmək üçün müvafiq dövlət qurumlarının və AHİK-in özünün araşdırmasına ehtiyac var.

Əgər elektron sistemdə yollayış yerlərinin süni şəkildə məhdudlaşdırılması, məlumatların qanunsuz dəyişdirilməsi, rezervasiyalara müdaxilə və ya digər qanunsuz əməllər barədə konkret faktlar mövcuddursa, bu artıq hüquq-mühafizə orqanlarının araşdırma predmeti ola bilər.

Bu səbəbdən məsələ ilə bağlı aidiyyəti qurumların mövqeyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

AHİK ictimaiyyətə aydın şəkildə izah etməlidir: güzəştli və ödənişsiz yollayış hüququ olan şəxslər elektron sistemdə yer tapa bilmədikdə nə etməlidirlər? Sistem həmin şəxslərin statusunu düzgün müəyyənləşdirirmi? Güzəşt hansı mərhələdə və hansı meyarlarla tətbiq edilir? “Təsdiq gözlənilir” statusunda qalan müraciətlərin aqibəti necə olur? İmtina edilən müraciətlərin səbəbləri və statistikası açıqlanırmı?

Ən əsası isə elektron sistemdə boş yerin olmaması hüququn özünü məhdudlaşdıra bilərmi?

Bu sualların cavabı həmkarlar ittifaqı sisteminə inam baxımından da vacibdir. Çünki həmkarlar ittifaqının əsas missiyalarından biri üzvlərinin sosial və əmək hüquqlarının müdafiəsidir. Sosial baxımdan həssas kateqoriyaların hüquqlarının elektron sistemin texniki imkanlarından asılı vəziyyətə düşməsi isə həm hüquqi, həm də mənəvi baxımdan müzakirə edilməli məsələdir.

Redaksiyamızın əldə etdiyi məlumatlar göstərir ki, problem tək-tək şəxslərin narazılığı ilə məhdudlaşmaya bilər. Əgər müxtəlif vətəndaşlar eyni problemlə — sistemdə yerin olmaması, güzəştin tətbiq edilməməsi, rezervasiyanın təsdiqlənməməsi və elektron kabinetdən istifadə çətinliyi ilə üzləşirlərsə, bu artıq sistemli problemin olub-olmaması baxımından araşdırılmalıdır.

Bu yazının məqsədi AHİK-i və ya konkret şəxsləri hər hansı qanunsuzluqda ittiham etmək deyil. Məqsəd redaksiyaya daxil olan məlumatları ictimai müzakirəyə çıxarmaq və aidiyyəti qurumların diqqətini vətəndaşların səsləndirdiyi ciddi suallara yönəltməkdir.

Çünki elektron sistem nə qədər müasir və texnoloji olsa da, onun əsas meyarı vətəndaşın hüququnu real şəkildə təmin edib-etməməsidir.

Əgər müharibə veteranı öz hüququndan istifadə edə bilmirsə, əlilliyi olan şəxs müalicə yollayışı əldə etmək üçün sistemdə yer tapa bilmirsə, həmkarlar ittifaqı üzvü güzəştli yollayış əvəzinə tam məbləğlə üz-üzə qalırsa və bütün bunların qarşılığında ona sadəcə “sistemdə yer yoxdur” cavabı verilirsə, onda sistemin səmərəliliyi barədə sual vermək tamamilə haqlıdır.

Nəhayət, vətəndaşa hüquq verilibsə, həmin hüququ həyata keçirmək üçün “qara otaqda olmayan qara pişiyi” axtarmaq məcburiyyətində qalmamalıdır.

AHİK-in qarşısında indi əsas məsələ elektron sistemin mövcudluğunu deyil, həmin sistemin vətəndaşın hüququnu necə təmin etdiyini cəmiyyətə göstərməkdir. Əks halda elektronlaşdırma şəffaflığın və əlçatanlığın deyil, hüquqa çıxışın yeni və anlaşılmaz bir maneəsinin adına çevrilə bilər.

M. Bədəlsoy

Gundemxeber.org