“Beynəlxalq sülh və rifah naminə Tramp marşrutu” (Trump Route for International Peace and Prosperity - TRIPP) (Zəngəzur dəhlizi-red.) layihəsi çərçivəsində infrastrukturun tikintisinə 2026-cı ilin ikinci yarısında başlanılacaq. Bunu Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan Ermənistan İctimai Televiziyasının efirində bildirib.

Bu barədə “Vpoanalytics.com” nəşri “Bakıda Nikol Paşinyanla Rusiya arasında aparılacaq danışıqların “yol xəritəsi” hazırlanıb” başlıqlı məqaləsində yazıb.
Nəşr qeyd edib ki, Mirzoyanın sözlərinə görə, bu sahədə fəal iş aparılır: “Biz blokadanın mümkün qədər tez aradan qaldırılmasında və TRIPP infrastrukturunun işə salınmasında maraqlıyıq. Hesab edirik ki, ilk mərhələdə dəmir yolu ola bilər. Bu dəmir yolu vasitəsilə Ermənistan xarici bazarlara çıxış əldə edəcək, ixrac və idxal həyata keçirə biləcək, eyni zamanda Azərbaycan da Ermənistan ərazisindən keçid imkanı qazanacaq. Ümumilikdə isə üçüncü ölkələr, Portuqaliya və Mərkəzi Asiya dövlətləri bir-biri ilə əlaqə qura biləcəklər”.

KİV bildirib ki, erməni nazirin qiymətləndirməsinə görə, ABŞ tərəfi ilə şərtlər, hüquqlar və öhdəliklərin detalları üzrə intensiv iş aparılır: “Ümid edirəm ki, qarşıdakı günlərdə, həftələrdə artıq ilk mümkün sənədimiz olacaq”.
Müəllif yazıb ki, bundan əvvəl eyni mövzuda Nikol Paşinyan da danışmışdı. Hökumət başçısının sözlərinə görə, təklif olunan TRIPP şirkəti Ermənistan-ABŞ birgə müəssisəsidir və Ermənistanda qeydiyyatdan keçəcək. Şirkət dəmir yollarının və avtomobil yollarının, neft kəmərlərinin, qaz kəmərlərinin, eləcə də fiber-optik kabellərin inkişafı üçün zəruri infrastrukturun yaradılması hüququnu əldə edəcək: “Biz bu cür arteriyaların yatırımı və tikintisi mərhələsinə artıq gələn il keçəcəyik”.

“Ehtimal etmək olar ki, Paşinyanın 2026-cı ilin iyununda keçiriləcək parlament seçkilərində hakim “Vətəndaş Müqaviləsi” partiyasının uğuru ilə bağlı ciddi şübhələri yoxdur. Bu isə Azərbaycanın və Türkiyənin kommunikasiya layihələrinə Ermənistanın inteqrasiyasının yeni mərhələsi demək olacaq. Həmin layihələr, o cümlədən ekspert səviyyəsində fəal şəkildə işlənir. Bu səylərin bariz nümunəsi ABŞ-Azərbaycan Ticarət Palatasının (United States-Azerbaijan Chamber of Commerce - USACC) təşkil etdiyi nümayəndə heyətli dəyirmi masa olub. Tədbirdə “Tramp yolu”nun “Mərkəzi Avrasiyada ABŞ-nin yenilənmiş strateji qarşılıqlı fəaliyyətinin əsas elementlərindən biri” kimi rolu müzakirə edilib.
Müzakirələrdə Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya ölkələrinin ABŞ-dəki səfirləri, ABŞ hökumətinin yüksək vəzifəli nümayəndələri, eləcə də özəl sektorun rəhbərləri iştirak ediblər. Çıxış edənlər TRIPP-in infrastrukturun inkişafının sürətləndirilməsinə, regional əlaqələrin möhkəmləndirilməsinə və Rusiyadan yan keçən Orta Dəhliz (Mərkəzi Asiya-Xəzər-Cənubi Qafqaz-Türkiyə-Avropa) boyunca ABŞ-nin dayanıqlı kompleks mövcudluğunun formalaşdırılmasına necə töhfə verə biləcəyini müzakirə ediblər”, - deyə məqalədə qeyd edilib.
Nəşrə görə, ABŞ Dövlət Departamentinin sülh missiyaları üzrə xüsusi elçisi Vinay Çavla bildirib ki, Bakı ilə İrəvan arasında bu yaxınlarda imzalanmış sülh sazişinin paraflanması tarixi imkan pəncərəsi açıb: “TRIPP təşəbbüsü dünyanı daha dayanıqlı etmək üçün tranzit marşrutunu ümumi rifahın hərəkətverici qüvvəsinə çevirməyin yoludur”.

“Diplomatın sözlərinə görə, ABŞ şirkətləri və kapitalı bu baxışın ayrılmaz hissəsidir və ABŞ-nin hazırkı administrasiyası onların təşəbbüsün həyata keçirilməsində tam iştirakını təmin etmək niyyətindədir. Konfrans iştirakçıları vurğulayıblar ki, TRIPP dövlət-özəl modelinə əsaslanan, biznes yönümlü və uzunmüddətli ticarət dayanıqlığına fokuslanan regional əlaqə layihələrinin yeni nəslini təmsil edir.

USACC-nin icraçı direktoru Natiq Baxışov qeyd edib ki, TRIPP ənənəvi tranzit anlayışından kənara çıxaraq infrastruktur investisiyalarını, tənzimləyici koordinasiyanı və özəl sektorun iştirakını vahid strateji konsepsiya çərçivəsində birləşdirir. Onun sözlərinə görə, dəhliz Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ABŞ arasında yenilənmiş əməkdaşlığın həlledici elementinə çevrilib və son on ildən artıq müddətdə ilk dəfə olaraq regional inteqrasiya və əlaqəlilik sahəsində bazar yönümlü həllər təklif edir”, - deyə müəllif yazıb.

Nəşr bildirib ki, Ermənistanın, Azərbaycanın, Gürcüstanın, Qazaxıstanın, Qırğızıstanın, Türkmənistanın və Özbəkistanın səfirləri və yüksək səviyyəli diplomatları TRIPP təşəbbüsünün milli və regional inkişaf strategiyalarını necə tamamladığı, sərhədlərarası sinerjiləri üzə çıxardığı və regional tranzit marşrutlarının rəqabət qabiliyyətini necə artırdığı barədə fikirlərini bölüşüblər. Beləliklə, Mərkəzi Asiya ölkələri faktiki olaraq bu təşəbbüsə cəlb olunub və bu, Azərbaycanda TRIPP-in adlandırıldığı kimi, yalnız Zəngəzur dəhlizi ilə məhdudlaşmır.

“Azərbaycanın Vaşinqtondakı səfiri Xəzər İbrahim bildirib: “Əlaqəlilik və əməkdaşlıq prinsipləri uzun müddətdir ki, Azərbaycan tərəfindən irəli sürülür. Azərbaycan artıq Türkiyə, Gürcüstan və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə möhkəm tərəfdaşlıq münasibətləri quraraq gələcək inkişaf üçün etibarlı platforma yaradıb. Bu siqnal realdır və sürətlə hərəkət etmək lazımdır. TRIPP-in Orta Dəhlizin əsas komponenti kimi uğurunun təmin edilməsi son dərəcə vacibdir”.

Oxşar mövqeni Ermənistanın ABŞ-dəki səfiri Narek Mkrtçyan da ifadə edib: “TRIPP-i regional strategiyamızın əsas elementi etmək lazımdır. ABŞ-nin iştirakı bu təşəbbüsü Cənubi Qafqaz, Mərkəzi Asiya və digər regionlar üçün real faydalara çevirə bilər. Mən azərbaycanlı tərəfdaşlarımızla konstruktiv əməkdaşlığı və müzakirələrin artıq konkret inkişaf layihələri istiqamətində getməsini alqışlayıram. Əməkdaşlığın bu cür praktik formatı real iqtisadi və sosial nəticələrin əldə olunması üçün son dərəcə vacibdir”.

Müzakirələr zamanı ABŞ institutlarının, xüsusilə ABŞ Beynəlxalq İnkişaf Maliyyə Korporasiyasının (DFC) risklərin azaldılmasında rolu da vurğulanıb”, - deyə KİV vurğulayıb.

Nəşr qeyd edib ki, özəl sektor nümayəndələri, o cümlədən “Google”, “Bechtel” və “Tetra Tech” şirkətləri, eləcə də regional ticarət assosiasiyaları sənayenin baxışlarını bölüşərək ABŞ şirkətlərinin TRIPP və ona bağlı regional təşəbbüslərin açdığı ticarət və investisiya imkanlarına artan marağını qeyd ediblər.

“Tədbir iştirakçıları yekdilliklə bildiriblər ki, TRIPP ABŞ-nin strateji prioritetlərini regional və regionlararası iqtisadi inteqrasiya prosesləri ilə uzlaşdırmaq üçün unikal platforma təqdim edir və Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiya üçün genişmiqyaslı, kommersiya baxımından həyat qabiliyyətli əlaqəlilik modeli təklif edir. USACC hökumətlər, ABŞ qurumları və özəl sektor arasında dialoqu təşviq etmək, TRIPP-in uğurla həyata keçirilməsini və onun uzunmüddətli təsirini təmin etmək öhdəliyini bir daha təsdiqləyib.


Səsləndirilən qiymətləndirmə və tezislərdən belə nəticə çıxır ki, sərhədsiz ticarət və ümumi rifah barədə bəyanatların pərdəsi altında postsovet Cənubi Qafqazının üç dövlətinin Ağ Evin biznes “çətiri” altında regional ittifaq ideyası fəal şəkildə irəli sürülür və bu modelin Mərkəzi Asiya ölkələrinə doğru genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Həm coğrafi mövqeyinə, həm də regional ambisiyalarına görə birləşdirici halqa roluna Azərbaycan iddia edir. Məhz onun ərazisində meridian və paralel nəqliyyat marşrutları kəsişir.

Azərbaycanın keçmiş xarici işlər naziri Tofiq Zülfüqarovun sözlərinə görə, Şimal-Cənub beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi ilə “Tramp yolu” reallaşdırılacağı təqdirdə bir-birini tamamlayacaq. Onun sözlərinə görə, hələ sovet dövründə Zaqafqaziya dəmir yolu Culfa vasitəsilə İranla birləşdirilmişdi və həmin qovşaq Mehri rayonu və Naxçıvan ərazisində zəruri bərpa işlərindən sonra bütün regionun maraqlarına xidmət edə bilər.

Eyni zamanda Bakıda Paşinyanın Rusiyaya ünvanladığı çağırışa da diqqət yetirilib. Həmin çağırışda o, “Rusiya Dəmir Yolları” şirkətinin qüvvələri ilə təcili qaydada Arazdəyəndən Naxçıvan sərhədinə qədər, Axurikdən Türkiyə sərhədinə qədər, eləcə də İcevan (Tavus) istiqamətindən Qazax sahəsinə qədər dəmir yolu xətlərinin bərpasını təklif edib.

Sual yaranır ki, İrəvan Rusiyanın o qədər də arzulamadığı “Tramp marşrutu”nu Paşinyanın daha əvvəl bəyan etdiyi “Sülhün kəsişməsi” (Zəngəzur dəhlizi-red.) ilə əvəz etmək istəmir ki? “...Əgər onlar TRIPP-in işə düşməsindən əvvəl bu kommunikasiya xətlərini bərpa etmək istəyirlərsə, məncə, məsələn, həmin dəmir yolu üzərində mülkiyyət hüququmuzun bərpası kimi bir mövzunu da nəzərdən keçirməyin mənası var”, - deyə Bakı diplomatiyasının keçmiş rəhbəri bildirir. O, sovet dövründə Azərbaycan dəmir yollarının tabeliyində olan Mehri sahəsini nəzərdə tutaraq fikrini davam etdirir: “Və o zaman biz bu dəmir yolunu özümüz bərpa edər, kommersiya əsasları ilə Ermənistan tərəfinə də ondan istifadə imkanı verərdik”.

Politoloq Beniamin Matevosyanın fikrincə, Bakı artıq Ermənistan-Türkiyə və Ermənistan-İran sərhədlərindən rus sərhədçilərinin çıxarılması müddətlərini müəyyənləşdirib, Paşinyan hökuməti isə ölkənin dəmir yollarının idarəçiliyini “Rusiya Dəmir Yolları”ndan ala bilər”, - deyə KİV vurğulayıb.

Nəşr qeyd edib ki, Paşinyan Sankt-Peterburqda Rusiya prezidenti ilə apardığı danışıqlar barədə jurnalistlərə verdiyi açıqlamada deyib: “Ermənistan hökuməti [Cənubi Qafqaz Dəmir Yolunun] konsessiyasından [Azərbaycan və Türkiyə ilə sərhəddə yerləşən] yuxarıda qeyd olunan sahələri 2008-2038-ci illər dövrü üçün çıxara bilər və əgər birdən məlum olsa ki, Rusiya bu işlərin görülməsi ilə bağlı hər hansı problem yaşayır və ya problem görürsə, biz bu bərpa işlərini dövlət büdcəmizin vəsaiti hesabına həyata keçirərik”.

“Bu arada, Cənubi Qafqaz Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri Fərhad Məmmədovun sosial şəbəkələrdə paylaşdığı qeyddən belə nəticə çıxır ki, Bakıda artıq Paşinyanın Moskva ilə dialoqunun parametrləri ilə bağlı ona təqdim ediləcək təkliflər formalaşdırılıb:
“... – Avrasiya İqtisadi Birliyi (AİB) üzvlüyü. Ermənistan bəyan edir ki, AİB-in digər ölkələri ilə sərhədi olmayan yeganə AİB üzvüdür və istisna qaydada, AİB qaydalarına əməl etmədən, öz ərazisindən digər dövlətlərin mallarını və yüklərini buraxa bilər.

– Cənubi Qafqaz Dəmir Yolu (CQDY) tərəfindən bildirilib ki, TRIPP sahəsi onun məsuliyyət zonasına daxil deyil. Paşinyan isə vəziyyətdən istifadə edərək daha da irəli getdi və CQDY-yə dəmir yolu sahələrinə investisiya qoymağı təklif etdi ki, Ermənistan dəmir yolu iki nöqtədə Azərbaycanla (Naxçıvan və Qazax) və Türkiyə ilə (Gümrü-Qars) əlaqələndirilsin. Bu, trolinqdir, hələ rəsmi müraciət yoxdur. Amma olmalıdır və konsessiya müqaviləsinə əsasən CQDY investisiya qoymalıdır, bu, onun öhdəliyidir. Əgər imtina edərsə, Ermənistan hökuməti konsessiya müqaviləsini dayandıra bilər.

– Rusiya sərhədçiləri. Bu məsələ Ermənistanda seçkilərə qədər uzadılacaq, Paşinyan qalib gələrsə, gələn ilin sonuna doğru Ermənistan İran-Ermənistan və Ermənistan-Türkiyə sərhədlərindən rus sərhədçilərinin çıxarılması məsələsini qaldıra bilər”.

Ümumilikdə görünür ki, “yol xəritəsi”nin ünvanlandığı tərəf xüsusi olaraq kursdan yayınmır (bəzən isə onu yaradıcı şəkildə təkmilləşdirir). Buna görə də, ehtimal etmək olar ki, 2026-cı il üçün bir çox məsələlər artıq az-çox müəyyənləşib. Moskva isə hələlik baş verənləri izləyir və vaxtaşırı kiçik Qafqaz ölkəsi üçün Rusiya ilə əməkdaşlığın əhəmiyyətini xatırladır. Belə ki, Rusiyanın Ermənistandakı səfiri Sergey Kopırkin “Noyev Kovçeq” nəşrinə verdiyi müsahibədə TRIPP layihəsinin həyata keçirilməsinin müəyyən dərəcədə Ermənistanın AİB-ə üzvlüyünə “təsir göstərə” biləcəyini istisna etməyib. Eyni zamanda, Moskvanın mövqeyi təşəbbüs konkret konturlar aldıqdan sonra formalaşdırılacaq”, - deyə nəşr bildirib./Ordu.az/