Bu yazımızda süni intellekt dövrünün ən maraqlı layihələrindən biri olan kosmos əsaslı məlumat mərkəzləri haqqında məlumat verəcəyik.  Çin aprel ayında Yer kürəsindən 800 kilometr yüksəklikdə məlumat mərkəzləri qurmaq üçün beşillik planını açıqlayıb. İlon Mask da may ayında bənzər planlarını bəyan edərək "SpaceX"in orbital məlumat mərkəzi hədəflərini maliyyələşdirmək üçün intensiv vəsait toplamağa başlayıb.

Mütəxəssislər bu sahədəki inkişafı süni intellekt infrastrukturunun Yer kürəsindəki məhdudiyyətlər olmadan genişlənə biləcəyi kosmik mühitdə məlumat mərkəzləri qurmaq üçün strateji addım kimi qiymətləndirirlər.

Qeyd edək ki, dünyadakı məlumat mərkəzləri süni intellektin doymaq bilməyən enerji ehtiyacı səbəbindən böyük təzyiq altında işləyir. Böyük süni intellekt modellərinin təlimi ildə yüz minlərlə evin elektrik ehtiyacını qarşılayacaq qədər enerji tələb edir. Hətta məlumat mərkəzlərinə yaxın bölgələrdə elektrik enerjisinin qiyməti son beş ildə 267 faiz artıb. Orta hesabla 100 meqavatlıq məlumat mərkəzi gündə 6500 təsərrüfatın gündəlik su istehlakına bərabər su sərf edir.

Kosmos boşluğu isə sonsuz günəş enerjisi və passiv soyutma imkanı yaradır. İlon Mask "Starlink V3" peykləri ilə dörd-beş il ərzində yüksək Yer orbitinə 100 giqavat güc təmin etməyi planlaşdırır. "Google" da "Project Suncatcher" təşəbbüsü ilə 2027-ci ildə öz prototip peykini orbitə buraxacaq.

Məlumata görə, kosmosda soyutma ventilyatoru və ya su olmadan passiv soyutma mümkündür. Hətta xüsusi lazerlər peyklər arasındakı məlumatları fiber-optikdən daha sürətli ötürür. Bu isə süni intellekt modellərinin daha sürətli təlimi və qeyri-məhdud şəkildə böyüməsi deməkdir.

"Google"un baş icraçı direktoru Sundar Piçay on il ərzində kosmos əsaslı məlumat mərkəzlərinin bugünkü bulud serverləri qədər adiləşəcəyini proqnozlaşdırır. "ChatGPT" tərtibatçısı olan "OpenAI" də daxil olmaqla, bir çox başqa şirkət süni intellekt dövründə inkişaf etmək üçün orbital məlumat mərkəzlərinə investisiya qoyur.

Böyük süni intellekt şirkətlərinin nümayiş etdirdiyi nikbinliyə baxmayaraq, bir çox mütəxəssis orbitdə süni intellektə gedən yolun maneələrlə dolu olduğunu bildirir. Avstriyadakı Avropa Kosmik Siyasət İnstitutunun elmi işçisi Cermeyn Qutyerres qeyd edir ki, kosmosda termal idarəetmə süni intellekt şirkətlərinin qarşılaşacağı ən mühüm çətinlikdir. O, bunu belə izah edir: "Orbitdə istiliyi radiasiya vasitəsilə uzaqlaşdırmalısınız. Süni intellektin təlimi zamanı yaranan güc sıxlıqlarında bu istiliyi kənarlaşdırmaq, sadəcə daha böyük bir soyuducu istifadə etməklə həll olunmayan böyük bir struktur probleminə çevrilir."

Orbitə buraxılma xərcləri orbital məlumat mərkəzləri üçün digər bir çətinlik yaradır. Qutyerresin sözlərinə görə, "Starship" kimi təkrar istifadə edilə bilən raketlər sayəsində daşınma qiymətləri kiloqram üçün təxminən 200 dollara düşənə qədər, bu xərclər problem olaraq qalacaq.

Enerji istehsalı orbital tutulmalarla mübarizə aparmaq üçün nəhəng günəş panelləri və batareyalar tələb edir. Radiasiya isə elektron hissələri sıradan çıxara bilər, bu da əlavə qorunma və yaranacaq xətalara davamlı proqram təminatı deməkdir. Bu çətinliklər aradan qaldırıla bilər, lakin birdən-birə həll olunmaları çətindir.

Qutyerres proqnozlaşdırır ki, başlanğıc mərhələ 2027-ci ildə başlayacaq. Lakin böyük miqyaslı süni intellekt təlim müəssisələri onilliklər sonra qurulacaq.

Kosmik məlumat mərkəzləri ekoloji cəhətdən əhəmiyyətli dərəcədə üstünlük təmin edəcək kimi görünsə də, reallıq o qədər də sadə deyil.

Qutyerres üç ekoloji üstünlüyə diqqət çəkir: daimi günəş enerjisi dünyadakı enerji şəbəkələrini yükləməyəcək, radiasiya ilə soyutma şirin su istifadəsini aradan qaldıracaq, orbitdəki qurğular isə dünyada hazırda bu iş üçün istifadə olunan geniş ərazilərin boşalmasına şərait yaradacaq.

Lakin orbital məlumat mərkəzləri tam bir ekoloji həll təqdim etmir. Qutyerres raket istehsalından qaynaqlanan ilkin tullantılar, artan buraxılış sayı və kosmik tullantılar kimi dəyişən ekoloji təsirlər barədə narahatlığını dilə gətirir. "Əgər yerüstü məlumat mərkəzləri onsuz da təmiz enerji və qabaqcıl soyutma sistemləri ilə işləyirsə, bu mərkəzləri planetdən kənara çıxarmağın faydası azalır", – deyə o bildirirb.

Görünən odur ki, kosmos əsaslı məlumat mərkəzləri həyəcanverici gələcək vəd edir, lakin qarşıda dəf edilməli olan ciddi texniki və ekoloji çətinliklər var.

Gundemxeber.org